เสื่อกกจันทบูร งานทอมือที่พาเด็กโตไปเรียนรู้และลองทอได้ในชุมชน

22 ตุลาคม 2569

เสื่อผืนหนึ่งใช้เวลานานกว่าที่คิด

เด็กโตที่โตมากับหน้าจอมักไม่เคยเห็นว่าของใช้ในบ้านถูกทำขึ้นมาอย่างไร เสื่อกกจันทบูรเป็นงานที่ดูจบได้ในที่เดียว ตั้งแต่ต้นกกเปียกน้ำจนเป็นผืนลายสวย และที่ดีกว่านั้นคือ ชาวบ้านบางกลุ่มเปิดให้ลองนั่งทอจริงถ้านัดไว้ก่อน ชุมชนทอเสื่อในอำเภอแหลมสิงห์ อย่างแถวบ้านบางสระเก้า เป็นตัวอย่างที่คนจันท์รู้จักดี

กกต้นหนึ่งต้องผ่านมือหลายขั้นก่อนจะกลายเป็นเส้นทอ

กกเป็นพืชที่ขึ้นในที่ชื้นและน้ำกร่อย พอตัดมาแล้วต้องผ่าหรือจักให้เป็นเส้นเล็กเท่าๆ กัน จากนั้นนำไปตากแดดให้แห้งจนเส้นเปลี่ยนสี ขั้นนี้เด็กจะได้เห็นว่าแดดกับฝนมีผลกับงานฝีมือโดยตรง วันไหนฝนตก งานก็ต้องรอ

เส้นที่แห้งแล้วบางส่วนจะถูกนำไปย้อมสี แล้วตากซ้ำอีกรอบ สีของเส้นกกนี่เองที่ทำให้เกิดลวดลายเวลาทอสลับกัน

เด็กมักตื่นเต้นตอนเห็นลายค่อยๆ โผล่ขึ้นมาบนโครงทอ

ตอนทอ ผู้ทอจะสอดเส้นกกทีละเส้นผ่านเส้นยืน แล้วกระทบให้แน่น ลายบนเสื่อไม่ได้วาดลงไป แต่เกิดจากการเลือกว่าจะสอดเส้นสีไหนตรงไหน เด็กที่ชอบคณิตศาสตร์หรือชอบต่อบล็อกมักเข้าใจหลักนี้เร็ว เพราะมันคือการนับและการวางแบบซ้ำๆ

เด็กที่ชอบงานมืออยู่แล้วจะสนุกเป็นพิเศษ บ้านไหนเคยซื้อกล่องอุปกรณ์เย็บปักที่ออกแบบมาให้เด็กวัยรุ่นลองทำเอง ให้ลูกเล่นที่บ้าน ลองชวนเขาเทียบว่าการปักลายบนผ้ากับการทอลายบนเสื่อต่างกันตรงไหน จะได้บทสนทนาดีๆ ระหว่างทางกลับ

ทักษะที่ได้จากการลองทอไม่ใช่แค่ความคล่องของนิ้ว แต่เป็นความอดทนรอ เพราะนั่งทอไปพักใหญ่อาจได้แค่แถบแคบๆ

จากเสื่อปูพื้นวันนี้กลายเป็นกระเป๋าและที่รองแก้ว

กลุ่มทอเสื่อหลายกลุ่มนำเสื่อมาแปรรูปเป็นของใช้ เช่น กระเป๋า ที่รองแก้ว ที่รองจาน หรือแฟ้มเอกสาร ทำให้งานดั้งเดิมยังขายได้ในยุคที่บ้านคนไม่ค่อยปูเสื่อแล้ว ให้เด็กเลือกซื้อชิ้นเล็กๆ ที่ตัวเองจะใช้จริง จะจำการไปครั้งนี้ได้นานกว่าซื้อของฝากไปแจก

งานทอเสื่อเป็นแค่หนึ่งในวิถีของจันท์ที่มีคนตั้งใจรักษาไว้ ถ้าเด็กสนใจเรื่องคนกลุ่มต่างๆ ในจังหวัด ต่อด้วยเรื่องอาหารและโบสถ์ของคนเชื้อสายเวียดนามกลางเมืองจันท์ หรือภาษาชองที่คนในชุมชนกำลังช่วยกันสอนลูกหลาน จะเห็นว่าความหลากหลายของจังหวัดนี้มีมากกว่าผลไม้กับพลอย

ชาวบ้านทำงานจริง เราเป็นแขกที่ขอเข้าไปดู

กลุ่มทอเสื่อไม่ใช่สถานที่ท่องเที่ยวที่เปิดตลอดเวลา คนทอส่วนใหญ่มีงานบ้าน งานสวน หรืองานประมงด้วย ก่อนไปให้ติดต่อผ่านองค์การบริหารส่วนตำบล สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอ หรือสำนักงานการท่องเที่ยวในพื้นที่ เพื่อถามว่ามีกลุ่มไหนรับคนเข้าดู ช่วงไหนสะดวก และมีค่าวัสดุหรือค่าสอนอย่างไร

เตรียมลูกก่อนออกจากบ้านสักหน่อย บอกให้ถามก่อนจับเส้นกกหรือเครื่องมือ อย่าดึงเส้นที่ขึงไว้เล่น ขอบคุณคนสอนเมื่อจบ และถ้าจะถ่ายรูปคุณป้าคุณยายที่กำลังทอ ให้ขออนุญาตก่อนทุกครั้ง

ถ้ามาเป็นกลุ่มใหญ่ เช่น ทัศนศึกษาของโรงเรียนหรือกิจกรรมองค์กรในแหล่งชุมชนชายฝั่ง ควรวางแผนร่วมกับชุมชนตั้งแต่ต้น วิธีคิดคล้ายกับการจัดงานปลูกป่าโกงกางร่วมกับชาวบ้านให้เกิดผลจริง คือให้ชุมชนเป็นคนกำหนดว่ารับได้แค่ไหน

กรณีที่ควรเลือกกิจกรรมอื่นแทน

การไปดูทอเสื่ออาจไม่เหมาะกับเด็กเล็กที่ยังนั่งนิ่งไม่ได้ เพราะพื้นที่ทอมักแคบ เครื่องมือมีส่วนแหลมคม และเส้นกกที่ตากไว้เสียหายง่าย ครอบครัวที่ลูกยังเล็กมากอาจซื้อชิ้นงานกลับไปแล้วเล่าเรื่องให้ฟังแทน

ถ้าเด็กแพ้ฝุ่นหรือแพ้หญ้าง่าย ควรถามชุมชนก่อนว่าบริเวณที่ทำงานเป็นแบบไหน และถ้าทั้งครอบครัวมีเวลาแค่แวะสั้นๆ ระหว่างทางไปทะเล ก็อย่าฝืนแวะ การโผล่ไปขอดูแบบรีบๆ ไม่ได้อะไรทั้งกับเราและกับคนทอ เก็บไว้มาวันที่ว่างทั้งบ่ายจะคุ้มกว่า