ชาวชองในจันทบุรี ภาษา วิถีป่า และความพยายามฟื้นฟูภาษาของชุมชน
29 กันยายน 2569
แผงผักเล็กๆ ในตลาดเช้าของอำเภอรอบนอก วางหน่อไม้ ผักป่า และใบไม้ที่คนเมืองเรียกชื่อไม่ถูก แม่ค้าสูงวัยคุยกับลูกค้าด้วยภาษาไทยสำเนียงจันท์ แล้วหันไปพูดอีกภาษาหนึ่งกับหลานที่นั่งช่วยมัดผัก ภาษาที่คนนอกฟังไม่ออกนั้น ในบางชุมชนของจังหวัดนี้คือภาษาชอง
ชาวชองเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ดั้งเดิมของภาคตะวันออก อยู่อาศัยในแถบเชิงเขาและชายป่ามานานก่อนที่เมืองจะขยายตัว ปัจจุบันมีชุมชนชาวชองอยู่ในบางอำเภอของจันทบุรี ส่วนใหญ่ใช้ชีวิตแบบคนในพื้นที่ทั่วไป ทำสวน ค้าขาย ส่งลูกเรียนหนังสือ
สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้น่ารู้คือภาษา ภาษาชองถูกจัดเป็นภาษาที่ใกล้สูญ คนรุ่นปู่ย่ายังพูดได้คล่อง แต่เด็กรุ่นหลังโตมากับภาษาไทยในโรงเรียนและในจอ คำศัพท์เก่าหลายคำจึงค่อยๆ หายไปพร้อมผู้สูงอายุ
ชุมชนไม่ได้ปล่อยให้หายไปเฉยๆ คนในชุมชนร่วมกับนักวิชาการช่วยกันบันทึกคำศัพท์ เรื่องเล่า และเพลง แล้วนำมาทำเป็นสื่อสอนให้เด็กๆ ได้หัดพูดภาษาของบรรพบุรุษอีกครั้ง งานแบบนี้ใช้เวลานานและต้องอาศัยแรงของคนในพื้นที่เป็นหลัก
ความรู้เรื่องป่าคืออีกส่วนที่ผูกกับภาษา ชื่อพืช ชื่อสมุนไพร ฤดูของหน่อไม้และผลไม้ป่า หลายอย่างมีคำเรียกเฉพาะในภาษาชอง เมื่อคำหาย ความรู้ที่ซ่อนอยู่ในคำก็หายตามไปด้วย การฟื้นภาษาจึงเท่ากับการเก็บรักษาความรู้ท้องถิ่นไว้อีกทาง
จันทบุรีเป็นเมืองที่หลายวัฒนธรรมอยู่ร่วมกัน ในตัวเมืองมีลูกหลานคนจีนที่มากับการค้าทางเรือ ซึ่งเห็นได้จากธรรมเนียมการไหว้ตามศาลเจ้าจีนในเมืองจันท์ มีชุมชนคาทอลิกเชื้อสายเวียดนาม และมีชาวชองซึ่งเป็นคนดั้งเดิมของถิ่นนี้ คนที่ชอบตามดูตลาดริมแนวชายแดนในภูมิภาคต่างๆ ของไทย จะคุ้นกับความหลากหลายแบบนี้ ส่วนพื้นที่ใกล้ชายแดนฝั่งจันท์ สถานการณ์เปลี่ยนได้ ควรติดตามประกาศทางการก่อนเดินทางเสมอ
ถ้าอยากเรียนรู้เรื่องชาวชอง มีทางให้เลือกประมาณนี้
- เยี่ยมผ่านกลุ่มหรือศูนย์เรียนรู้ของชุมชน ติดต่อล่วงหน้า ไปตามเวลาที่นัด ฟังคนในชุมชนเล่าเอง
- เรียนรู้ผ่านนิทรรศการหรืองานวัฒนธรรมของจังหวัด เมื่อมีจัด สอบถามได้จากหน่วยงานวัฒนธรรมจังหวัด
- อุดหนุนของป่าและผลผลิตชุมชนที่ตลาด ถามชื่อพืชผักอย่างสุภาพ ไม่ต้องถามเรื่องเชื้อสายของคนขาย
ไม่ว่าเลือกทางไหน ขออนุญาตก่อนถ่ายรูปคนและบ้านทุกครั้ง อย่าขอให้ใครแต่งชุดหรือพูดภาษาให้ดูเหมือนการแสดง และอย่าเรียกชุมชนว่าเป็น “จุดท่องเที่ยว” ชาวชองคือเพื่อนบ้านที่ใช้ชีวิตปกติ ไม่ใช่สิ่งแปลกตาที่จัดไว้ให้ชม
หลายชุมชนอยู่ไกลตัวเมือง ทางเข้าบางช่วงผ่านสวนผลไม้ ถ้าไปหน้าผลไม้ ควรรู้เรื่องรถกระบะขนผลไม้กับแผงริมทางที่ทำให้ถนนสายรองต้องขับระวังเป็นพิเศษ และถ้าวางแผนแวะขึ้นไปกราบพระที่วัดเขาสุกิม ในวันเดียวกัน ควรเผื่อเวลาไว้มากหน่อย
วัดจากเวลาที่มีก็เลือกได้ไม่ยาก มีเวลาครึ่งวันและติดต่อชุมชนได้ ให้ไปเยี่ยมผ่านกลุ่มชุมชน มีเวลาไม่มากหรือไม่แน่ใจเรื่องการนัดหมาย ให้รอดูงานวัฒนธรรมของจังหวัด แต่ถ้าแค่ผ่านตลาดในอำเภอรอบนอก การซื้อผักป่าสักกำแล้วถามชื่อมันด้วยความสนใจจริงๆ ก็เป็นการเริ่มต้นที่ดีพอแล้ว