เมืองเพนียด ร่องรอยเมืองโบราณที่จันทบุรี เดินดูอย่างไรให้เห็นอดีตก่อนยุคเมืองท่า

17 กันยายน 2569

รถกระบะขนผลไม้คันหนึ่งวิ่งเลียบเนินดินยาวที่มีต้นไม้ขึ้นเต็ม คนขับไม่ได้หันไปมอง เพราะสำหรับคนแถวนั้น เนินดินก็คือเนินดิน มีมาตั้งแต่จำความได้ แต่ถ้าหยุดรถแล้วเดินตามแนวเนินไปสักพัก จะเริ่มสังเกตว่ามันตรงเกินกว่าจะเกิดเองตามธรรมชาติ

นั่นคือความรู้สึกแรกที่หลายคนได้จากโบราณสถานเมืองเพนียด ร่องรอยเมืองโบราณในจันทบุรีที่ไม่ได้มีปราสาทใหญ่ให้ถ่ายรูป มีแค่แนวคันดิน แนวกำแพง ฐานอาคาร และเศษหลักฐานที่ต้องใช้ตาและใจช่วยกันอ่าน

ก่อนไป

เมืองเพนียดเหมาะกับคนที่ชอบตั้งคำถามมากกว่าคนที่อยากได้ภาพสวย ถ้าเข้าใจตรงนี้ตั้งแต่ต้นจะไม่ผิดหวัง

สิ่งที่ควรรู้ไว้คร่าวๆ คือพื้นที่นี้มีหลักฐานทางศิลปะที่นักวิชาการเชื่อมโยงกับศิลปะแบบเขมร ซึ่งบอกว่าบริเวณนี้เคยเป็นชุมชนสำคัญก่อนที่จันทบุรีจะเติบโตเป็นเมืองท่าริมแม่น้ำอย่างที่เห็นทุกวันนี้ บางรายละเอียด เช่นเมืองนี้รุ่งเรืองช่วงไหน หรือมีบทบาทอย่างไรกับเมืองอื่นในภูมิภาค นักวิชาการยังเห็นต่างกันอยู่ อ่านจากแหล่งของกรมศิลปากรเป็นหลัก และเผื่อใจไว้ว่าคำตอบอาจไม่ได้มีข้อเดียว

ข้อมูลการเข้าชมและการจัดการพื้นที่อาจเปลี่ยนได้ ก่อนออกเดินทางควรเช็กกับกรมศิลปากรหรือสำนักงานท่องเที่ยวของจังหวัด

เรื่องการแต่งตัว เลือกรองเท้าที่เดินบนดินและหญ้าได้ เสื้อแขนยาวบางๆ ช่วยกันแดดและยุง พกน้ำไปเอง เพราะเป็นพื้นที่กลางแจ้งที่ร่มไม้ไม่ได้มีทุกจุด

คนที่ชอบตามรอยเส้นทางโบราณ เช่นคนที่เคยไปเดินตามแนวถนนโบราณที่เชื่อมปราสาทหินในอีสานใต้ จะสนุกกับที่นี่เป็นพิเศษ เพราะใช้ทักษะเดียวกัน คือมองหาของที่เหลือน้อยแล้วต่อภาพในหัวเอง

ที่นั่น

เริ่มจากอ่านป้ายของกรมศิลปากรก่อนเดิน ป้ายมักบอกว่าจุดที่ยืนอยู่คืออะไร และมีแผนผังให้เห็นภาพรวมว่าแนวคันดินกับแนวกำแพงวางตัวอย่างไร ถ่ายรูปแผนผังเก็บไว้ จะช่วยมากตอนเดินจริง

จากนั้นลองเดินตามแนวคันดินสักช่วง สังเกตว่ามันโค้งหรือตรง สูงต่ำเท่ากันไหม ตรงไหนขาดหายไป แนวแบบนี้คือร่องรอยของการวางผังเมือง คนโบราณต้องใช้แรงคนจำนวนมากเพื่อสร้างมันขึ้นมา การยืนอยู่บนแนวนั้นแล้วมองออกไปทางสวนผลไม้รอบๆ ทำให้เห็นว่าเมืองเก่ากับชีวิตปัจจุบันซ้อนกันอยู่บนแผ่นดินเดียวกัน

ตามแนวกำแพงหรือฐานอาคาร ให้ดูวัสดุ ดูการเรียงก้อน และดูว่าส่วนไหนเป็นของเดิม ส่วนไหนเป็นงานบูรณะ งานบูรณะที่ดีมักทำให้แยกออกได้ถ้าสังเกต ไม่ต้องรู้ชื่อเทคนิคก็ได้ แค่ถามตัวเองว่า “ตรงนี้ดูใหม่กว่าตรงนั้นไหม” ก็เริ่มอ่านโบราณสถานเป็นแล้ว

สิ่งที่ไม่ควรทำเลยคือการปีนขึ้นไปบนแนวกำแพงหรือฐานอาคาร การนั่งพักบนโบราณสถาน และการเก็บเศษภาชนะดินเผาหรือเศษอิฐกลับบ้าน แม้จะดูเป็นเศษเล็กๆ ที่ไม่มีใครสนใจ แต่ตำแหน่งที่มันอยู่คือข้อมูลสำหรับนักโบราณคดี ถ้าเจอชิ้นที่ดูน่าสนใจ ถ่ายรูปไว้แล้ววางไว้ที่เดิม

ใช้เวลาไม่ต้องนาน แต่อย่าเดินเร็ว ที่นี่ให้รางวัลกับคนที่หยุดยืนนิ่งๆ แล้วมองไกลๆ มากกว่าคนที่รีบเก็บให้ครบทุกจุด

ขากลับ

โบราณวัตถุบางส่วนจากพื้นที่ประวัติศาสตร์ของจันทบุรีถูกนำไปจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ ถ้ามีเวลาเหลือ แวะต่อที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในค่ายเนินวง จะได้เห็นชิ้นงานใกล้ๆ พร้อมคำอธิบาย ภาพที่เห็นในพิพิธภัณฑ์จะต่อกับภาพคันดินที่เพิ่งเดินผ่านมาได้ดีขึ้นมาก

อีกทางคือขับเข้าเมืองไปเดินย่านเก่าริมแม่น้ำในวันเดียวกัน แล้วเทียบสองยุคต่อกัน ยุคหนึ่งเหลือแค่ฐานอิฐและคันดิน อีกยุคยังมีบ้านไม้และคนอยู่จริง ใครอยากดูย่านเก่าแบบละเอียด ลองสังเกตลายไม้ฉลุและช่องลมบนบ้านแถวริมน้ำ หรือจะเปลี่ยนจากตาเป็นหู ด้วยการเดินฟังเสียงระฆัง เสียงเรือ และเสียงแม่ค้าในเมืองเก่าดูบ้างก็ได้

ระหว่างทางกลับ ลองนึกย้อนว่าเมืองที่เคยมีคนอยู่มาก ทำไมวันหนึ่งถึงเหลือแค่แนวดิน คำถามนี้ไม่มีคำตอบสำเร็จรูป แต่การได้คิดเรื่องนี้ระหว่างขับผ่านสวนทุเรียนกลับเข้าเมือง ก็เป็นส่วนหนึ่งของการเที่ยวที่นี่

เนินดินข้างสวนยังอยู่ตรงนั้น รอให้รถสักคันชะลอแล้วหันไปมอง