พลอยเกิดได้อย่างไร ทับทิม ไพลิน และการเผาพลอยที่ช่างจันท์เชี่ยวชาญ

7 กันยายน 2569

คนที่เคยเดินผ่านตลาดพลอยในเมืองจันท์แล้วสงสัยว่าเม็ดสีแดงกับสีน้ำเงินบนถาดมาจากไหน หรือได้ยินคำว่า “พลอยเผา” แล้วไม่แน่ใจว่าดีหรือไม่ดี จะได้คำตอบพื้นฐานจากที่นี่ ไม่ต้องมีความรู้วิทยาศาสตร์มาก่อนเลย

ทับทิมกับไพลิน พี่น้องที่ต่างกันแค่สี

ทับทิมและไพลินเป็นแร่ชนิดเดียวกันที่เรียกว่าคอรันดัม ถ้าบริสุทธิ์จริงๆ จะแทบไม่มีสี สีที่เราเห็นมาจากธาตุอื่นที่แทรกเข้าไปในเนื้อแร่ปริมาณน้อยมาก ธาตุกลุ่มหนึ่งทำให้ออกแดงจนกลายเป็นทับทิม อีกกลุ่มทำให้ออกน้ำเงินจนเป็นไพลิน ส่วนสีเหลือง เขียว หรือชมพูที่เห็นในร้านก็เป็นคอรันดัมเหมือนกัน แค่ต่างที่ธาตุเจือปนและสภาพตอนเกิด

คอรันดัมเกิดลึกลงไปใต้ดินในที่ร้อนจัดและแรงกดสูง แล้วถูกพาขึ้นมาใกล้ผิวโลกด้วยกระบวนการทางธรณี แหล่งพลอยของภาคตะวันออกสัมพันธ์กับหินบะซอลต์จากภูเขาไฟในอดีต เมื่อหินผุพังไปตามเวลา พลอยซึ่งทนกว่าก็หลงเหลืออยู่ในชั้นกรวดดิน คนรุ่นก่อนจึงขุดและร่อนหาพลอยตามที่ราบและเชิงเขา ใครอยากเห็นร่องรอยของจริง มีเรื่องภูเขาในอำเภอท่าใหม่ที่คนเคยขุดหาพลอยให้ตามไปดู

ความรู้แบบนี้อธิบายง่ายกว่าที่หลายคนคิด คนที่ชอบอ่านหนังสือความรู้วิทยาศาสตร์ที่เล่าแบบไม่ต้องมีพื้นสายวิทย์ น่าจะสนุกกับเรื่องหินแร่ทำนองนี้

การเผาพลอย ฝีมือที่ทำให้เมืองจันท์เป็นที่รู้จัก

พลอยที่ขุดได้ส่วนใหญ่ยังไม่สวยพร้อมใช้ บางเม็ดสีหม่น บางเม็ดขุ่น การเผาพลอยคือการใช้ความร้อนสูงในสภาพที่ควบคุมได้ เพื่อให้สีสดขึ้นหรือเนื้อใสขึ้น เป็นวิธีปรับปรุงคุณภาพที่ใช้กันแพร่หลายในวงการทั่วโลก

ช่างเมืองจันท์ขึ้นชื่อเรื่องนี้มานาน เพราะต้องอาศัยประสบการณ์อ่านเนื้อพลอยแต่ละเม็ด เผาพลาดอาจทำให้แตกร้าวได้ หลักสำคัญคือพลอยที่ผ่านการปรับปรุงต้องบอกให้ผู้ซื้อรู้ เพราะมีผลต่อราคาและวิธีดูแล อย่างที่เล่าไว้ในเรื่องดูแลพลอยที่ซื้อกลับไปไว้ที่บ้าน

ถามตอบที่คนมักสงสัย

พลอยเผาถือเป็นของปลอมไหม

ไม่ใช่ พลอยเผายังเป็นพลอยธรรมชาติ แค่ผ่านการปรับปรุงมาแล้ว สิ่งที่ผิดคือการขายโดยไม่บอกว่าผ่านการเผา

พลอยสังเคราะห์กับพลอยเลียนแบบต่างกันอย่างไร

พลอยสังเคราะห์ผลิตในโรงงานแต่มีองค์ประกอบเหมือนพลอยธรรมชาติ ส่วนพลอยเลียนแบบเป็นวัสดุอื่น เช่น แก้ว ที่ทำให้หน้าตาคล้ายกัน ทั้งสองแบบขายได้ถ้าบอกตรงๆ

ดูด้วยตาเปล่าแยกออกไหม

คนทั่วไปแยกได้ยากมาก แม้แต่คนในวงการยังต้องใช้เครื่องมือ ชิ้นสำคัญควรมีใบรับรองจากห้องแล็บอัญมณีที่เชื่อถือได้ เช่น สถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ ซึ่งเป็นเรื่องที่คู่มือสั่งพลอยทางออนไลน์กับคนขายชาวจันท์พูดถึงละเอียดกว่า

ทำไมพลอยจากหลายประเทศถึงมาจบที่จันท์

เพราะเมืองนี้สะสมทั้งช่าง พ่อค้า และความรู้เรื่องการปรับปรุงพลอยมาหลายรุ่น พลอยดิบจากที่อื่นจึงถูกส่งมาเผา เจียระไน และซื้อขายที่นี่

ความรู้ระดับนี้พอสำหรับคุยกับคนขายรู้เรื่อง แต่ไม่พอให้ตัดสินเม็ดราคาสูงด้วยตัวเอง ถ้ากำลังจะซื้อชิ้นที่มีมูลค่ามาก ทางที่ดีกว่าคือส่งตรวจกับห้องแล็บก่อนจ่ายเงิน