ปลาตีน ปูก้ามดาบ และกลิ่นโคลน ส่องชีวิตเล็กๆ ในป่าชายเลนของจันทบุรี

19 ตุลาคม 2569

ไปป่าชายเลนตอนน้ำขึ้นดี หรือรอไปตอนน้ำลงดี คำถามนี้ฟังดูเล็ก แต่มีผลกับสิ่งที่จะได้เห็นมากกว่าการเลือกว่าจะไปที่ไหนเสียอีก คนจำนวนไม่น้อยเดินสะพานไม้จนสุดทางแล้วกลับออกมาพร้อมความรู้สึกว่า ไม่เห็นมีอะไร ทั้งที่จริงๆ ชีวิตเล็กๆ อยู่รอบตัวเต็มไปหมด เพียงแต่มาผิดจังหวะหรือมองด้วยความเชื่อที่ไม่ตรงกับความจริง

เชื่อว่า ป่าชายเลนมีกลิ่นเพราะสกปรก

ความจริงคือกลิ่นมาจากธรรมชาติของโคลนเอง ใต้ผิวเลนแทบไม่มีออกซิเจน ใบไม้และซากสิ่งมีชีวิตที่จมลงไปจึงถูกย่อยสลายโดยจุลินทรีย์ที่ปล่อยก๊าซกลิ่นคล้ายไข่เน่าออกมา เวลาเราเหยียบหรือรากไม้ขยับเลน กลิ่นก็ลอยขึ้นมา

ก๊าซชนิดเดียวกันนี้คือตัวการของกลิ่นกำมะถันที่โชยมาจากบ่อน้ำร้อนธรรมชาติ แต่ในป่าชายเลนมักจางกว่ามาก ได้กลิ่นแค่เป็นพักๆ ไม่ได้แปลว่าน้ำเสีย

เชื่อว่า ปลาตีนเป็นสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำเหมือนกบ

ความจริงคือปลาตีนเป็นปลาแท้ๆ มันอมน้ำไว้ในช่องเหงือกและหายใจผ่านผิวหนังที่เปียกได้ด้วย จึงขึ้นมาอยู่บนเลนได้นาน ส่วนท่ากระโดดที่ดูตลกนั้นมาจากการใช้ครีบอกค้ำตัวและดีดหาง

สังเกตดีๆ จะเห็นตัวผู้บางตัวกางครีบหลังขึ้นสูงแล้วกระโดดอวดกัน นั่นคือการแย่งพื้นที่ ยืนนิ่งๆ ดูได้นานโดยไม่ต้องเข้าใกล้

เชื่อว่า ปูก้ามดาบก้ามใหญ่ไว้หนีบศัตรู

ความจริงคือก้ามใหญ่ข้างเดียวมีเฉพาะตัวผู้ และใช้โบกส่งสัญญาณมากกว่าใช้สู้ ตัวผู้จะยกก้ามโบกไปมาหน้ารูเพื่อดึงความสนใจตัวเมียและบอกเพื่อนบ้านว่าพื้นที่นี้มีเจ้าของ ตัวเมียมีก้ามเล็กสองข้างไว้ตักอาหารจากผิวเลน

ในเลนเดียวกันอาจเจอปูแสมที่ตัวใหญ่กว่าเดินอยู่ตามรากไม้ และหอยเกาะลำต้นโกงกาง เดินช้าลงแล้วจะเห็นมากขึ้น

เชื่อว่า ไปเวลาไหนก็เห็นเหมือนกัน

ความจริงคือน้ำขึ้นน้ำลงเปลี่ยนป่าชายเลนไปทั้งผืน ตอนน้ำขึ้น เลนจมอยู่ใต้น้ำ สัตว์หลบอยู่ในรู เห็นแต่รากโกงกางโผล่พ้นผิวน้ำ ตอนน้ำลง เลนเปิดกว้าง ปลาตีนกับปูออกมาหากินเต็มพื้นที่

ดูตารางน้ำขึ้นน้ำลงของวันนั้นก่อนไป ถ้าจะไปที่สะพานไม้ศึกษาธรรมชาติริมอ่าวคุ้งกระเบน ถามเจ้าหน้าที่ของศูนย์ได้ว่าช่วงไหนเลนเปิดมากที่สุด ระหว่างทางกลับยังแวะดูเรือประมงเข้าฝั่งและซื้อของทะเลกับชาวบ้านได้อีก

เชื่อว่า ลงไปเดินในเลนจะได้เห็นใกล้กว่า

ความจริงคือเดินบนสะพานไม้เห็นได้ดีกว่าและไม่ทำร้ายใคร เลนบางจุดลึกจนดูดขาติด มีเปลือกหอยคมและรากไม้ที่บาดเท้าได้ ทุกก้าวที่เหยียบลงไปยังทำให้รูปูพัง สัตว์ทั้งหมดก็หนีลงรูก่อนเราเข้าใกล้อยู่ดี

อย่าจับสัตว์ขึ้นมาถ่ายรูป อย่าโยนอาหารลงไป และทายากันยุงก่อนเข้า เพราะยุงในป่าชายเลนไม่เกรงใจใคร หลังจากขับรถเลียบทะเลกลับ อย่าลืมฉีดน้ำล้างใต้ท้องรถที่โดนไอเค็มมาทั้งวันด้วย

ชวนทำสักอย่างบนสะพานไม้

พอเดินถึงกลางสะพาน เลือกเลนตรงหน้ามาสักผืน แล้วยืนนิ่งไว้สักครู่โดยไม่ขยับและไม่พูด เลนที่ดูว่างเปล่าจะเริ่มมีตาเล็กๆ โผล่ขึ้นมาจากรู ก้ามสีสดเริ่มโบก และปลาตีนตัวแรกจะกระโดดออกมาให้เห็น