งานเจียระไนพลอยในเมืองจันท์ ช่างทำอะไรบ้าง และดูงานฝีมืออย่างเข้าใจ

26 กันยายน 2569

คนกรุงที่เคยยืนดูช่างซ่อมนาฬิกาในห้องแถวเล็กๆ ก้มหน้าอยู่ใต้โคมไฟกับแว่นขยายนานเป็นชั่วโมง จะเข้าใจบรรยากาศโต๊ะเจียระไนพลอยในเมืองจันท์ได้แทบทันที เสียงจานหมุนดังเบาๆ น้ำหยดลงจานเป็นจังหวะ และคนที่นั่งอยู่ตรงนั้นแทบไม่เงยหน้าขึ้นมาเลย

จันทบุรีเป็นศูนย์กลางการค้า การเจียระไน และการเผาพลอยมานาน คนที่ไปเดินตลาดซื้อขายพลอยกลางเมือง มักเห็นแต่พลอยที่เสร็จแล้วในถาด แต่ก่อนจะมาถึงถาดนั้น พลอยแต่ละเม็ดผ่านมือช่างมาหลายขั้น

ทุกเม็ดเริ่มจากการนั่งมองพลอยดิบนานกว่าที่คิด

พลอยดิบหน้าตาไม่ต่างจากก้อนกรวดสีขุ่นๆ ช่างจะหยิบขึ้นมาส่องกับแสง หมุนดูทุกด้าน หาว่าเนื้อตรงไหนใส ตรงไหนมีรอยร้าว มีมลทินข้างใน หรือสีเข้มอ่อนไม่เท่ากัน

ขั้นนี้ไม่มีเสียงเครื่อง ไม่มีอะไรน่าตื่นเต้นให้ดู แต่เป็นขั้นที่ตัดสินมูลค่าของพลอยทั้งเม็ด ช่างที่มีประสบการณ์บางคนใช้เวลากับก้อนเดียวนานมาก ก่อนจะตัดสินใจลงมือ

พลอยหลายชนิดในภาคตะวันออกเกี่ยวข้องกับหินจากภูเขาไฟเก่า ใครอยากเห็นต้นทางของพลอยดิบ ลองอ่านเรื่องภูเขาที่ชาวบ้านเคยขุดหาพลอยที่ท่าใหม่ ไว้ประกอบ

ช่างต้องเลือกว่าจะยอมเสียเนื้อพลอยตรงไหน

เมื่อมองเห็นแล้วว่าส่วนไหนดี ช่างจะตัดส่วนที่ร้าวหรือขุ่นออก แล้วขึ้นรูปคร่าวๆ ให้เป็นทรงที่ต้องการ เช่น กลม รี หยดน้ำ หรือสี่เหลี่ยม

ตรงนี้มีการชั่งใจเสมอ เก็บเนื้อไว้มากได้เม็ดใหญ่ แต่อาจติดตำหนิ ตัดออกมากได้เม็ดสวยใส แต่เม็ดเล็กลง ช่างที่ทำงานกับพ่อค้ามานานจะรู้ว่าพลอยชนิดไหน ตลาดให้ค่ากับขนาดหรือความใส และตัดสินใจตามนั้น

เหลี่ยมเล็กๆ บนจานหมุนคือที่มาของประกาย

พลอยที่ขึ้นรูปแล้วจะถูกติดไว้ที่ปลายก้านจับ เพื่อให้ช่างถือกดลงบนจานเจียที่หมุนอยู่ ช่างจะเจียทีละเหลี่ยม ทีละด้าน หมุนก้านไปทีละนิดตามมุมที่ต้องการ

มุมของเหลี่ยมมีผลกับประกายโดยตรง ถ้ามุมได้ แสงที่เข้าไปในพลอยจะสะท้อนกลับขึ้นมาหาตา ถ้ามุมเพี้ยน แสงจะรั่วออกด้านล่าง พลอยดูทึบหรือมีจุดมืดกลางเม็ด ทั้งที่เนื้อพลอยดี

ขั้นสุดท้ายคือขัดเงา ใช้จานและผงขัดที่ละเอียดขึ้นจนผิวเหลี่ยมเรียบใส ถึงตรงนี้พลอยจึงเริ่มหน้าตาเหมือนที่เห็นในถาดของพ่อค้า

ช่างรุ่นเก่าหลายคนอาศัยความชำนาญของมือและสายตาเป็นหลัก ส่วนคนรุ่นใหม่บางแห่งเริ่มใช้อุปกรณ์ที่ช่วยวัดมุมได้ละเอียดขึ้น ทั้งสองแบบต้องการความแม่นยำและความอดทนเหมือนกัน

มือของช่างทำงานหนักกว่าที่ตาเห็น

งานเจียระไนดูเงียบๆ แต่เป็นงานที่ใช้นิ้วและข้อมือซ้ำๆ ทั้งวัน มือต้องเปียกน้ำบ่อย ต้องจับก้านให้นิ่งในท่าเดิมเป็นชั่วโมง หลายคนมีปัญหาปวดข้อมือ นิ้วล้า หรือปวดบ่าจากการก้มนานๆ

ความจำเป็นในการดูแลมือแบบนี้ ไม่ได้มีแค่ในงานช่าง นักกีฬาที่ใช้มือรับแรงอย่างผู้รักษาประตูก็มองหาอุปกรณ์พันนิ้วและพยุงข้อมือของโกล์มือสมัครเล่น ด้วยเหตุผลคล้ายกัน คือป้องกันก่อนเจ็บ ช่างพลอยเองก็พักมือเป็นช่วง ยืดนิ้ว และปรับโต๊ะกับเก้าอี้ให้ไม่ต้องก้มมาก ใครมีปัญหาปวดเรื้อรังควรไปพบแพทย์

ไปดูช่างทำงานได้ ถ้าเข้าใจว่าที่นั่นคือที่ทำงานของเขา

บางแห่งยินดีให้คนนอกยืนดูการเจียระไน บางแห่งไม่สะดวก วิธีที่ดีคือถามผ่านคนรู้จักในวงการพลอย ร้านที่ซื้อของด้วย หรือกิจกรรมที่หน่วยงานในจังหวัดจัด อย่าเดินเข้าไปในห้องทำงานเองแม้ประตูจะเปิดอยู่

เวลายืนดู ไม่จับพลอยหรือเครื่องมือ ไม่ถามราคาของบนโต๊ะ เพราะพลอยส่วนใหญ่ที่ช่างกำลังทำเป็นของลูกค้า และไม่ถ่ายรูปพลอยหรือหน้าคนโดยไม่ได้รับอนุญาต ถ้าจะถาม ให้ถามเรื่องงาน เช่น ทำไมเลือกทรงนี้ หรือเหลี่ยมนี้ทำยากตรงไหน ช่างหลายคนยินดีเล่าเมื่อเห็นว่าเราสนใจงานจริงๆ

พอเข้าใจขั้นตอนแล้ว การเลือกซื้อพลอยหรือดูแหวนเก่าที่ผ่านมือคนอื่นมาก่อน ก็จะสนุกขึ้น เพราะเราเริ่มมองเห็นฝีมือในแต่ละเหลี่ยม

ช่วงเวลาที่มีกิจกรรมสาธิตหรือเปิดให้ชมงานช่างเปลี่ยนไปในแต่ละปี ก่อนเดินทางลองสอบถามกับสำนักงานจังหวัด สถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ หรือคนในวงการพลอยที่จันท์ ว่าตอนนี้มีที่ไหนเปิดให้ดูได้บ้าง